Scroll to top

De eerste keer dat ik over Haarsteeg hoorde, was op de basisschool. De naam was onderdeel van een schuin mopje, dat ik als kind niet echt snapte. ‘Hoe heet het vieste dorp van Brabant?’ Ik weet nog dat mijn vader hem heel grappig vond.

Hoe haarsteeg zichzelf redde

Door Mijke Pol

Hoe haarsteeg zichzelf redde

Door Mijke Pol

De tribune kraakt en wanneer iemand gaat verzitten, voel ik de beweging in mijn eigen stoel. Regelmatig zwaait iemand uit het publiek naar iemand anders die net is binnen gekomen. Ik hoor de geluiden die bij de laatste minuten wachten passen: gelach, gekuch, geritsel van snoeppapiertjes. Er wordt gewezen naar het decor. Dit publiek weet precies wie wat gemaakt heeft. Alle voorstellingen zijn dik uitverkocht. Er zijn mensen die meerdere keren gaan. De theateropvoeringen van vereniging Ernst en Luim in dorpscafé De Harmonie zijn beroemd. Heel Haarsteeg loopt er jaarlijks voor uit.

December 2017. Café De Harmonie stopt. Het is de plek waar al decennialang het dorp samenkomt. Iedereen kent het pand dat halverwege de Haarsteegsestraat zit. Het verenigingsleven komt er wekelijks, maar ook alles tussen geboorte en sterven wordt er gevierd. Vaak zit het er ook na een uitvaart vol: in De Harmonie snijdt men vol liefde meters roombotercake.

In de zomer van datzelfde jaar sluit partycentrum De Hut. De feestzalen en cafetaria zijn tot eind september open. In het dorp worden de ontwikkelingen bezorgd gevolgd. De meeste bewoners vrezen dat er geen faciliteit overblijft. Eerder al verdwenen de pinautomaat en ook antiekwinkel De Trog moest sluiten. Wie een kwarteeuw teruggaat, treft een dorp waar nog een Spar, een bakkerij, meerdere cafés, rijwielzaken, een meubelzaak en slagers waren.

De tribune kraakt en wanneer iemand gaat verzitten, voel ik de beweging in mijn eigen stoel. Regelmatig zwaait iemand uit het publiek naar iemand anders die net is binnen gekomen. Ik hoor de geluiden die bij de laatste minuten wachten passen: gelach, gekuch, geritsel van snoeppapiertjes. Er wordt gewezen naar het decor. Dit publiek weet precies wie wat gemaakt heeft. Alle voorstellingen zijn dik uitverkocht. Er zijn mensen die meerdere keren gaan. De theateropvoeringen van vereniging Ernst en Luim in dorpscafé De Harmonie zijn beroemd. Heel Haarsteeg loopt er jaarlijks voor uit.

December 2017. Café De Harmonie stopt. Het is de plek waar al decennialang het dorp samenkomt. Iedereen kent het pand dat halverwege de Haarsteegsestraat zit. Het verenigingsleven komt er wekelijks, maar ook alles tussen geboorte en sterven wordt er gevierd. Vaak zit het er ook na een uitvaart vol: in De Harmonie snijdt men vol liefde meters roombotercake.

In de zomer van datzelfde jaar sluit partycentrum De Hut. De feestzalen en cafetaria zijn tot eind september open. In het dorp worden de ontwikkelingen bezorgd gevolgd. De meeste bewoners vrezen dat er geen faciliteit overblijft. Eerder al verdwenen de pinautomaat en ook antiekwinkel De Trog moest sluiten. Wie een kwarteeuw teruggaat, treft een dorp waar nog een Spar, een bakkerij, meerdere cafés, rijwielzaken, een meubelzaak en slagers waren.

“In 2010 kreeg ik verkering met mijn grote liefde. Een week na de eerste zoen kwam ik voor het eerst in Haarsteeg. Het was zijn geboorteplaats. Zijn ouders woonden er nog. Net als veel van zijn familie overigens. Haarsteeg lijkt een beetje op Volendam: de kern lijkt te bestaan uit slechts een paar familienamen die in iedere vereniging en elk dorpsinitiatief terugkomen. Van Oijen, Van Bijnen, Van Bladel, Van Bokhoven. Ik leerde dat mijn schoonouders vaak alles zo duiden: dat is er één van die en die, naast die en die, die ooit in de Mommersteeg woonde. Want dat is iets anders dat Haarsteeg typeert: het is niet erg groot. Een paar straten en dan heb je het dorp gehad. Dat maakt het lastig om iemand níét te kennen.”

Op 6 oktober 2017 hebben zo’n 230 inwoners gehoor gegeven aan de oproep om samen na te denken over de toekomst van Haarsteeg. Directe aanleiding is het verdwijnen van een aantal middenstanders en de sluiting van De Harmonie en De Hut. Hierdoor wordt een aantal verenigingen dakloos en is er geen centrale ontmoetingsplek meer in het dorp. De belangstelling voor de informatieavond is zo groot dat het buurthuis veel te klein is. Er wordt uitgeweken naar de basisschool. Aan twintig ronde tafels spreken Haarstegers hun zorgen uit en delen ze hun ideeën. Rode draad: er moet huisvesting komen voor alle verenigingen en Haarsteeg kan niet zonder café. Daarnaast komen bij alle tafels nog twee andere zaken naar boven: in dit dorp zorgen we voor elkaar en is er een gedeelde verantwoordelijkheid voor de openbare ruimte. Vijftig mensen laten die avond weten graag een bijdrage te leveren, zonder dat er een duidelijk omlijnd plan is. Twee medewerkers van de gemeente Heusden zijn ook in de school. Wethouder Thom Blankers (Werk & Economie) vertelt er met veel plezier over. “De inwoners van Haarsteeg staan niet snel aan de deuren van het stadhuis te rammelen. Die avond maakte duidelijk dat er iets aan de hand was in het dorp. En dat de mensen er zélf iets aan wilden gaan doen.”

Anderhalve week na die eerste bijeenkomst komen de vijftig mensen opnieuw bij elkaar en wordt besloten tot oprichting van de stichting Hart voor Haarsteeg. In de stichting zullen diverse werkgroepen zich buigen over een nieuwe locatie voor een centrale ontmoetingsplek, de communicatie, verkeer en openbare ruimte, zorg en vrijwilligers en activiteiten en evenementen. De groep voelt dat er iets bijzonders staat te gebeuren. En dat het tijdperk van lijdzaam toezien hoe alles verdwijnt afgelopen is.

“Wij trouwden in 2013. Vlak daarna besloten we een huis te kopen. De prijzen waren extreem laag. In Den Bosch vonden we een hoekhuis. Via mijn schoonouders kwamen we terecht bij een hypotheekadviseur van de Rabobank in Vlijmen, een dorp verderop. De man was een bekende van de familie. Hij had nog met mijn schoonmoeder gewerkt en met de broer van mijn schoonvader. “Jullie zijn van een goede familie”, zei hij tegen mijn man. Het lukte ons een hypotheek te krijgen. Iets dat voor twee beginnende zelfstandig ondernemers schier onmogelijk leek. We namen een Haarsteegse aannemer in de arm, die ons door de vriend van een nicht van mijn man aangeraden werd. De overbuurman van mijn schoonouders kwam meehelpen en de tegelzetter woonde tegenover mijn schoonzusje, die dan weer om de hoek van mijn schoonouders woonde. Écht snappen dat wij in zo’n krap stadshuisje met dito tuin wilden woonden deden de Haarsteegse klussers niet. Maar ach, jonge mensen doen wel vaker gekke dingen.”

“In 2010 kreeg ik verkering met mijn grote liefde. Een week na de eerste zoen kwam ik voor het eerst in Haarsteeg. Het was zijn geboorteplaats. Zijn ouders woonden er nog. Net als veel van zijn familie overigens. Haarsteeg lijkt een beetje op Volendam: de kern lijkt te bestaan uit slechts een paar familienamen die in iedere vereniging en elk dorpsinitiatief terugkomen. Van Oijen, Van Bijnen, Van Bladel, Van Bokhoven. Ik leerde dat mijn schoonouders vaak alles zo duiden: dat is er één van die en die, naast die en die, die ooit in de Mommersteeg woonde. Want dat is iets anders dat Haarsteeg typeert: het is niet erg groot. Een paar straten en dan heb je het dorp gehad. Dat maakt het lastig om iemand níét te kennen.”

Op 6 oktober 2017 hebben zo’n 230 inwoners gehoor gegeven aan de oproep om samen na te denken over de toekomst van Haarsteeg. Directe aanleiding is het verdwijnen van een aantal middenstanders en de sluiting van De Harmonie en De Hut. Hierdoor wordt een aantal verenigingen dakloos en is er geen centrale ontmoetingsplek meer in het dorp. De belangstelling voor de informatieavond is zo groot dat het buurthuis veel te klein is. Er wordt uitgeweken naar de basisschool. Aan twintig ronde tafels spreken Haarstegers hun zorgen uit en delen ze hun ideeën. Rode draad: er moet huisvesting komen voor alle verenigingen en Haarsteeg kan niet zonder café. Daarnaast komen bij alle tafels nog twee andere zaken naar boven: in dit dorp zorgen we voor elkaar en is er een gedeelde verantwoordelijkheid voor de openbare ruimte. Vijftig mensen laten die avond weten graag een bijdrage te leveren, zonder dat er een duidelijk omlijnd plan is. Twee medewerkers van de gemeente Heusden zijn ook in de school. Wethouder Thom Blankers (Werk & Economie) vertelt er met veel plezier over. “De inwoners van Haarsteeg staan niet snel aan de deuren van het stadhuis te rammelen. Die avond maakte duidelijk dat er iets aan de hand was in het dorp. En dat de mensen er zélf iets aan wilden gaan doen.”

Anderhalve week na die eerste bijeenkomst komen de vijftig mensen opnieuw bij elkaar en wordt besloten tot oprichting van de stichting Hart voor Haarsteeg. In de stichting zullen diverse werkgroepen zich buigen over een nieuwe locatie voor een centrale ontmoetingsplek, de communicatie, verkeer en openbare ruimte, zorg en vrijwilligers en activiteiten en evenementen. De groep voelt dat er iets bijzonders staat te gebeuren. En dat het tijdperk van lijdzaam toezien hoe alles verdwijnt afgelopen is.

“Wij trouwden in 2013. Vlak daarna besloten we een huis te kopen. De prijzen waren extreem laag. In Den Bosch vonden we een hoekhuis. Via mijn schoonouders kwamen we terecht bij een hypotheekadviseur van de Rabobank in Vlijmen, een dorp verderop. De man was een bekende van de familie. Hij had nog met mijn schoonmoeder gewerkt en met de broer van mijn schoonvader. “Jullie zijn van een goede familie”, zei hij tegen mijn man. Het lukte ons een hypotheek te krijgen. Iets dat voor twee beginnende zelfstandig ondernemers schier onmogelijk leek. We namen een Haarsteegse aannemer in de arm, die ons door de vriend van een nicht van mijn man aangeraden werd. De overbuurman van mijn schoonouders kwam meehelpen en de tegelzetter woonde tegenover mijn schoonzusje, die dan weer om de hoek van mijn schoonouders woonde. Écht snappen dat wij in zo’n krap stadshuisje met dito tuin wilden woonden deden de Haarsteegse klussers niet. Maar ach, jonge mensen doen wel vaker gekke dingen.”

Hart voor Haarsteeg maakt een plan en vraagt de gemeente mee te denken over de juiste constructie. De bewoners willen voormalig partycentrum De Hut kopen en verbouwen. Inwoners en ondernemers uit Haarsteeg moeten daaraan meebetalen. De gemeente zegt toe de andere helft bij te leggen als het de stichting lukt het geld bij elkaar te krijgen. Binnen een paar weken heeft de stichting bijna vijfhonderdduizend euro opgehaald. Wethouder Blankers noemt het uniek. “Kom daar maar eens om op een andere plek: in een gemeenschap van 2000 mensen binnen no time een half miljoen ophalen. Dat is een unieke prestatie.” Het heeft wat procedurele voeten in de aarde, maar uiteindelijk leent de gemeente Heusden vierhonderdvijftigduizend euro aan de stichting. Een lening die niet in geld terugbetaald hoeft te worden. Blankers: “We hebben in het contract vastgelegd dat de terugbetaling gebeurt door middel van activiteiten in het sociale domein. Je kunt dan denken aan het organiseren van wijkdiners of een repaircafé. Maar ook een culturele activiteit zoals een boetseercursus voor kinderen kan hieronder vallen.”

De stichting is dolblij dat het gelukt is. Margo van Delft, secretaris van Hart voor Haarsteeg, legt uit waarom het vanaf het begin uitdrukkelijk niet de wens was dat de gemeente alles zou bekostigen. “Het is van belang dat de plannen gedragen worden door de inwoners en dat zij zich medeverantwoordelijk voelen. Wanneer er geen draagvlak is, is er ook geen kans van slagen. Bovendien wist de gemeente nu dat onze plannen serieus zijn.”

“Op uitnodiging van de Rabobank Vlijmen, die een van de hoofdsponsors is van de toneelvoorstelling, gaan we in 2013 naar het stuk De Bloedbruiloft. Het is de eerste keer dat ik in De Harmonie kom. Het is er stampvol. Tijdens de opvoering merk ik iets bijzonders. Het publiek doet actief mee met de voorstelling. Er worden dingen geroepen naar de acteurs, er wordt hardop voorspeld hoe een scène af zal lopen en het klappen en toejuichen gaat zo luid dat het lijkt alsof ik in een vol Carré zit. In de jaren daarna merk ik dat dit bij alle opvoeringen zo gaat: bij concerten van het koor Albateso, bij de dansvoorstellingen van dansschool Kix en bij de carnavalsoptocht die door het dorp trekt. Het dorp is trots op wat er gemaakt wordt en iedereen gaat kijken. De scheidslijn tussen makers en publiek is er nauwelijks: in Haarsteeg beleeft iedereen op dezelfde manier cultuur. Die beleving neemt altijd een actieve vorm aan. Er is een groot besef dat de inwoners van het dorp zelf een verantwoordelijkheid dragen om de plek prettig leefbaar te houden. En dat zowel cultuurbeoefening als cultuurbeleving in het eigen dorp moeten kunnen plaatsvinden.”

Hart voor Haarsteeg maakt een plan en vraagt de gemeente mee te denken over de juiste constructie. De bewoners willen voormalig partycentrum De Hut kopen en verbouwen. Inwoners en ondernemers uit Haarsteeg moeten daaraan meebetalen. De gemeente zegt toe de andere helft bij te leggen als het de stichting lukt het geld bij elkaar te krijgen. Binnen een paar weken heeft de stichting bijna vijfhonderdduizend euro opgehaald. Wethouder Blankers noemt het uniek. “Kom daar maar eens om op een andere plek: in een gemeenschap van 2000 mensen binnen no time een half miljoen ophalen. Dat is een unieke prestatie.” Het heeft wat procedurele voeten in de aarde, maar uiteindelijk leent de gemeente Heusden vierhonderdvijftigduizend euro aan de stichting. Een lening die niet in geld terugbetaald hoeft te worden. Blankers: “We hebben in het contract vastgelegd dat de terugbetaling gebeurt door middel van activiteiten in het sociale domein. Je kunt dan denken aan het organiseren van wijkdiners of een repaircafé. Maar ook een culturele activiteit zoals een boetseercursus voor kinderen kan hieronder vallen.”

De stichting is dolblij dat het gelukt is. Margo van Delft, secretaris van Hart voor Haarsteeg, legt uit waarom het vanaf het begin uitdrukkelijk niet de wens was dat de gemeente alles zou bekostigen. “Het is van belang dat de plannen gedragen worden door de inwoners en dat zij zich medeverantwoordelijk voelen. Wanneer er geen draagvlak is, is er ook geen kans van slagen. Bovendien wist de gemeente nu dat onze plannen serieus zijn.”

“Op uitnodiging van de Rabobank Vlijmen, die een van de hoofdsponsors is van de toneelvoorstelling, gaan we in 2013 naar het stuk De Bloedbruiloft. Het is de eerste keer dat ik in De Harmonie kom. Het is er stampvol. Tijdens de opvoering merk ik iets bijzonders. Het publiek doet actief mee met de voorstelling. Er worden dingen geroepen naar de acteurs, er wordt hardop voorspeld hoe een scène af zal lopen en het klappen en toejuichen gaat zo luid dat het lijkt alsof ik in een vol Carré zit. In de jaren daarna merk ik dat dit bij alle opvoeringen zo gaat: bij concerten van het koor Albateso, bij de dansvoorstellingen van dansschool Kix en bij de carnavalsoptocht die door het dorp trekt. Het dorp is trots op wat er gemaakt wordt en iedereen gaat kijken. De scheidslijn tussen makers en publiek is er nauwelijks: in Haarsteeg beleeft iedereen op dezelfde manier cultuur. Die beleving neemt altijd een actieve vorm aan. Er is een groot besef dat de inwoners van het dorp zelf een verantwoordelijkheid dragen om de plek prettig leefbaar te houden. En dat zowel cultuurbeoefening als cultuurbeleving in het eigen dorp moeten kunnen plaatsvinden.”

“Dat gevoel lijkt op wat we in Valkenswaard zien. Daar is men zich tot in de diepste haarvaten bewust van het belang van het bloemencorso. Het corso blijft niet bestaan omdat het er nu eenmaal altijd geweest is. Nee, het blijft bestaan omdat de bewoners zich realiseren dat de gemeenschap het corso nodig heeft. Het brengt sociale cohesie en trots. Dat zien we overigens ook in Bergen op Zoom bij de Maria Ommegang. In gemeenschappen als Valkenswaard, Bergen op Zoom en Haarsteeg is de scheidslijn tussen makers en publiek er één in potlood. In het kleine Haarsteeg is de lijn zelfs vaak uitgegumd. Hier tekent men met een andere HB-standaard. Die van het Haarsteegse Belang. Het dorp kijkt, klapt en juicht voor elkaar.”

De Steeg. Zo gaat De Hut vanaf 1 januari 2018 heten. De Steeg zal bestaan uit twee delen: een ruimte voor onder meer verenigingsactiviteiten, en een meer commercieel dorpscafé. De activiteiten van buurthuis De Haarstek zullen overgebracht worden naar De Steeg. De plannen voor de verbouwing worden in 2018 gemaakt. Het is de eerste plek in Nederland waar horeca (De Steeg BV) en een buurthuis (gesubsidieerd door de gemeente) gebruikmaken van dezelfde onderdelen van het pand. Wethouder Blankers noemt het een primeur, zo’n hybride pand. “In het ontwerp zit geen muurtje tussen de twee delen van het pand. Daardoor moesten we goede afspraken maken. Want De Steeg mag geen valse concurrentie opleveren voor de horeca in Vlijmen. Een voorbeeld: de fles cola die bij het buurthuis gebruikt wordt, mag nooit gebruikt worden in de horeca. Want dan komt subsidiegeld terecht bij een commerciële partij.”

Begin 2019 repeteert toneelvereniging Ernst en Luim al in De Steeg. En ook het koor zal binnenkort verhuizen. De eerste fase van de verbouwing om het pand geschikt te maken als onderkomen van buurthuis de Haarstek, die zich in de loop van 2019 zal vestigen in De Steeg, is begonnen. De vijftien verenigingen die nu al onderdak vinden in het oude buurthuis zullen meeverhuizen naar De Steeg.

Wethouder Blankers durft te stellen dat het uniek is wat hier gebeurd is. “Ik denk dat zoiets in een stad als Tilburg veel moeilijker op te lossen is dan in een dorp. In een stad hebben veel minder mensen de gemeenschapszin iets samen op te pakken. Bijzonder aan dit voorbeeld is dat het dorp niet het idee had dat ze dit zelf móésten oplossen. Nee, ze wílden dit zelf oplossen.” Margo van Delft beaamt dit en ze voegt toe: “Als we dit niet hadden gedaan, dan hadden verenigingen en inwoners huisvesting buiten het dorp moeten zoeken, waardoor de verbondenheid met het dorp zou vervagen en de saamhorigheid wegvallen.”

“In 2016 krijgen we een dochter. We noemen haar Anna. Niet veel later leren we dat tante Anna samen met haar man – ome Jan – jarenlang café De Harmonie uitbaatte in de jaren zestig.
Het was toeval. Maar in Haarsteeg geloven ze dat niet.”

“Dat gevoel lijkt op wat we in Valkenswaard zien. Daar is men zich tot in de diepste haarvaten bewust van het belang van het bloemencorso. Het corso blijft niet bestaan omdat het er nu eenmaal altijd geweest is. Nee, het blijft bestaan omdat de bewoners zich realiseren dat de gemeenschap het corso nodig heeft. Het brengt sociale cohesie en trots. Dat zien we overigens ook in Bergen op Zoom bij de Maria Ommegang. In gemeenschappen als Valkenswaard, Bergen op Zoom en Haarsteeg is de scheidslijn tussen makers en publiek er één in potlood. In het kleine Haarsteeg is de lijn zelfs vaak uitgegumd. Hier tekent men met een andere HB-standaard. Die van het Haarsteegse Belang. Het dorp kijkt, klapt en juicht voor elkaar.”

De Steeg. Zo gaat De Hut vanaf 1 januari 2018 heten. De Steeg zal bestaan uit twee delen: een ruimte voor onder meer verenigingsactiviteiten, en een meer commercieel dorpscafé. De activiteiten van buurthuis De Haarstek zullen overgebracht worden naar De Steeg. De plannen voor de verbouwing worden in 2018 gemaakt. Het is de eerste plek in Nederland waar horeca (De Steeg BV) en een buurthuis (gesubsidieerd door de gemeente) gebruikmaken van dezelfde onderdelen van het pand. Wethouder Blankers noemt het een primeur, zo’n hybride pand. “In het ontwerp zit geen muurtje tussen de twee delen van het pand. Daardoor moesten we goede afspraken maken. Want De Steeg mag geen valse concurrentie opleveren voor de horeca in Vlijmen. Een voorbeeld: de fles cola die bij het buurthuis gebruikt wordt, mag nooit gebruikt worden in de horeca. Want dan komt subsidiegeld terecht bij een commerciële partij.”

Begin 2019 repeteert toneelvereniging Ernst en Luim al in De Steeg. En ook het koor zal binnenkort verhuizen. De eerste fase van de verbouwing om het pand geschikt te maken als onderkomen van buurthuis de Haarstek, die zich in de loop van 2019 zal vestigen in De Steeg, is begonnen. De vijftien verenigingen die nu al onderdak vinden in het oude buurthuis zullen meeverhuizen naar De Steeg.

Wethouder Blankers durft te stellen dat het uniek is wat hier gebeurd is. “Ik denk dat zoiets in een stad als Tilburg veel moeilijker op te lossen is dan in een dorp. In een stad hebben veel minder mensen de gemeenschapszin iets samen op te pakken. Bijzonder aan dit voorbeeld is dat het dorp niet het idee had dat ze dit zelf móésten oplossen. Nee, ze wílden dit zelf oplossen.” Margo van Delft beaamt dit en ze voegt toe: “Als we dit niet hadden gedaan, dan hadden verenigingen en inwoners huisvesting buiten het dorp moeten zoeken, waardoor de verbondenheid met het dorp zou vervagen en de saamhorigheid wegvallen.”

“In 2016 krijgen we een dochter. We noemen haar Anna. Niet veel later leren we dat tante Anna samen met haar man – ome Jan – jarenlang café De Harmonie uitbaatte in de jaren zestig.
Het was toeval. Maar in Haarsteeg geloven ze dat niet.”

Top